VUA GIA LONG (1762 - 1820)

GS TRẦN QUỐC VƯỢNG - MẤY VẤN ĐỀ VỀ VUA GIA LONG

Đương thời theo quan niệm của giới Sử - Văn - Triết- Mỹ- chính thống Việt Nam, thì gần như “phủ định sạch trơn” về thời Nguyễn và nhà Nguyễn. Nhưng Giáo sư Trần Quốc Vượng cùng các nhà nghiên cứu Dân tộc - Xã hội - Mỹ học như Nguyễn Đức Từ Chi, Trần Lâm Biền đã đề nghị một cách nhìn khác, tóm tắt lại là:

- Cần phân biệt thời Nguyễn, đời Nguyễn và nhà Nguyễn

- Cần phân biệt thời các chúa Nguyễn và các vua Nguyễn

- Và trong các vua Nguyễn, cũng cần phân biệt các vua đầu Nguyễn như Gia Long là hậu duệ đời 26 của Định Quốc Công Nguyễn Bặc, Minh Mạng (1820-1840) và các vua cuối Nguyễn như Tự Đức (1848-1883); và ngay cả các vua Nguyễn sau Tự Đức, cũng cần phân biệt những ông Đồng Khánh, Khải Định với những ông vua yêu nước như Hàm Nghi, Thành Thái, Duy Tân. Lại càng nên phân biệt chính trị triều Nguyễn và học thuật, trước tác và mỹ thuật của nền Quốc học Nguyễn. Có “cộng đồng” triều đình và có các “cá thể” vua - quan!

Theo yêu cầu của Ban tổ chức Hội nghị về vua Gia Long (1802-1820), Giáo Sư đã tóm tắt một số điều cảm nhận về Nguyễn Ánh - Gia Long:

Về Nguyễn Ánh: cuộc khởi nghĩa Tây Sơn bắt đầu xảy ra vào năm 1771, khi Nguyễn Huệ sau này trở thành vua Quang Trung vĩ đại bấy giờ mới 18 tuổi, thì lúc đó Nguyễn Ánh còn kém Nguyễn Huệ 9 tuổi, nghĩa là mới chỉ một cậu bé con trên 10 tuổi, cháu của chúa Nguyễn Phước Thuần. Sau khi chúa Nguyễn hầu như hết thảy những nhân vật của dòng chúa đã bị họ Nguyễn Tây Sơn thủ tiêu sạch hết. Nguyễn Ánh mới chỉ khoảng 14 tuổi, từ xứ Huế, xứ Quảng chạy vô châu thổ sông Cửu Long và gần như là đại diện duy nhất còn lại của dòng chúa Nguyễn, đã trở thành vị Nguyên Soái chống lại phong trào Tây Sơn đang dâng lên và lan tỏa trong toàn quốc từ Nam chí Bắc như triều dâng thác đổ.

Huế với thành Lồi ở Long Thọ bờ phải sông Hương và thành Lý Châu - sau đổi là Hóa Châu ở lưu vực sông Bồ đã trở nên một thị thành, một cảng thị (City- Port,

 

Nagara), từ thời Chiêm Thành và sau đó thời Đại Việt Huyền Trân nhà Trần (sau 1306) và sau đó nữa là Quãng Phước, Kim Long thời chúa Sãi Nguyễn Phước Nguyên và Phú Xuân thời chúa Thượng Nguyễn Phước Lan (1636-1648) và sau chót là Gia Long

- Minh Mạng (trước Gia Long, Phú Xuân vẫn chỉ là Làng Xã).

Thắng lợi của Nguyễn Ánh đối với triều đại Tây Sơn chủ yếu là do những nguyên nhân nội sinh, Nguyễn Ánh một người có cá tính mạnh, từ một cậu bé con của một ông chúa bị giết hại trong tù, gần như đã nhiều lúc không còn một mảnh giáp, không còn một tấc đất, đã lấy lại được quyền bính trong cả nước Việt Nam từ Lạng Sơn đến Cà Mau.

Theo PGS Trần Lâm Biền, nền mỹ thuật Việt Nam chỉ có những thi pháp kiến trúc chung từ xứ Lạng đến Gia Định có từ thời Nguyễn Gia Long.