Quân tử và tiểu nhân: Lợi và hại 

Nguyễn Đình Cống

Liên quan đến việc xử lý lợi hại, có 2 loại người khác nhau, tạm gọi theo cách của người xưa là tiểu nhân và quân tử (có thể xem tiểu nhân là bọn đểu cáng, quân tử là người tử tế).

 Quân tử và tiếu nhân không phân biệt giàu nghèo, học vấn, chức vụ, địa vị xã hội, v.v… chỉ phân biệt bởi thái độ của họ trong đối nhân xử thế, trong đó có vấn đề đối với lợi lộc.

Kẻ tiểu nhân rất quan tâm đến lợi, khi thấy lợi là mờ mắt, tối trí, tìm đủ mọi cách để thực hiện. Vì lợi họ quên luôn đạo lý, không nhận ra những tác hại ẩn nấp đằng sau. Họ là những kẻ vừa ngu, vừa tham, nếu có thêm sự độc tài của quyền lực nữa thì vô cùng nguy hiểm. Vụ việc Formosa, vụ việc Trịnh Vĩnh Bình là vài thí dụ rõ ràng và cay đắng. Kẻ tiểu nhân, khi bị phát hiện vì muốn lợi cho bản thân hoặc phe nhóm mà làm hại đến người khác, làm hại cộng đồng thì tìm cách bào chữa, che giấu, đổ lỗi cho khách quan, cho hoàn cảnh, cho người khác. Lúc này chúng lộ rõ bộ mặt gian dối, đểu cáng.

Người quân tử quan tâm nhiều hơn đến đạo lý. Khi định làm việc gì, ngoài cái lợi họ nghĩ ra cho bằng hết những điều hại. Họ suy xét, cân nhắc. Nếu cái hại là to lớn, là nguy hiểm, là vi phạm đạo nghĩa thì không làm, hoặc nếu bắt buộc phải làm thì tìm cách ngăn ngừa, hạn chế những điều hại. Họ là những người thông minh, chính trực. Khi vô tình hoặc vì kém trình độ, chưa thấy trước cái hại, nó bộc lộ ra thì họ tự nhận lỗi, chịu trách nhiệm, tìm cách khắc phục. Họ thể hiện sự chính trực, dũng cảm.

Rất khó phân biệt rạch ròi ai quân tử, ai tiểu nhân. Bạn có thể là quân tử trong việc này, nhưng lại tiểu nhân trong việc khác. Thông thường có thể đánh giá trong người bạn chất quân tử hay chất tiểu nhân chiếm ưu thế, khoảng bao nhiêu phần.

Tham vọng là một thuộc tính tinh thần tự nhiên của con người. Tham vọng là ham muốn vươn tới hoặc đạt tới điều, hay cái mình chưa có hoặc chưa thể có nếu nỗ lực chưa vượt mức bình thường. Tham vọng chính là động lực tự nhiên vượt lên trên chính mình của mỗi cá thể. Chính tham vọng tạo ra các thiên tài. Chính tham vọng tạo ra sức sáng tạo đưa loài người vượt ra khỏi phạm vi của Trái đất.

Nhưng tham vọng là một ý niệm vô hình, không thể tóm bắt hoặc định lượng được nó.